Leren over reablement als gedachtegoed en interventieaanpak én met en van elkaar leren hoe reablement geborgd kan worden in teams. Dat streeft de leergemeenschap Reablement van ZorgConnect Zuid-Limburg na. Deze leergemeenschap, die onderdeel is van het project Het ZELF-programma van ZorgConnect Zuid-Limburg, heeft deelgenomen aan een bijeenkomst van het landelijke ZonMW reablement leernetwerk.   Het ZonMW reablement leernetwerk bestaat uit vier landelijke koploperorganisaties plus ouderenorganisaties die reablement als preventieve aanpak in projecten inzetten. Tijdens de bijeenkomst in Utrecht presenteerden de verschillende organisaties voorbeelden van reablement interventies en diensten en producten die bijdragen aan preventie. De reacties op deze bijeenkomst zijn onverdeeld positief. “Ik heb vooral ontdekt dat er zoveel meer mogelijkheden zijn dan ik dacht. Ik had nooit aan reablement gedacht in de zin van preventie. Ontzettend leerzaam. Dit inspireert om na te denken over de verdere inzet van reablement in onze organisatie”, aldus deelneemster Marianne. Grote meerwaarde Voor de deelnemers aan deze dag zit de meerwaarde vooral in het opdoen van bredere kennis, het kennisnemen over uitdagingen en knelpunten bij de implementatie van reablement, de rol van informele zorg en het belang van het informeren van mantelzorgers. Enkele reacties: “Wat wij vooral hebben meegenomen is dat wij de communicatie voor mantelzorgers nog niet hebben ingeregeld. We hebben ons vandaag gerealiseerd dat het essentieel is dat mantelzorgers begrijpen waarom wij reablement omarmen en wat het iedereen oplevert”, zeggen Ronald en Kim. Lynn onderschrijft dat: “Ik heb geleerd hoe belangrijk open communicatie en taalgebruik zijn.” Stephanie was vooral verrast door het landelijke draagvlak en de vele initiatieven overal. Kristie hoorde veel over de inzet van reablement in de extramurale context waar de uitdagingen weer anders zijn. “Ik ben geïnspireerd over hoe je vrijwilligers kunt inzetten.” ZELF-scholing Binnen het project van ZorgConnect Zuid-Limburg krijgen dit jaar elf teams van zeven ouderenzorgorganisaties de ZELF-scholing. Deze scholing is ontwikkeld door de Academische Werkplaats Ouderzorg-Limburg (AWO-L) en is bewezen effectief bevonden. De scholing wordt gegeven door Zuyd Professional. Wilt u meer weten over de Nederlandse definitie van reablement? Download dan de infographic van de Academische Werkplaats Ouderenzorg Limburg:

In september nam Manon Goertz, Raad van Bestuur van Vivantes, het stokje over van Roger Ruijters als voorzitter van ZorgConnect Zuid-Limburg. Manon is sinds drie jaar lid van de stuurgroep en ziet het voorzitterschap als een logische stap. “ZorgConnect Zuid-Limburg is uitgegroeid tot een stevig samenwerkingsverband met duidelijke doelen en gezamenlijke projecten die bijdragen aan betere ouderenzorg. Het is mijn ambitie om de continuïteit te waarborgen en de ingezette lijn voort te zetten, ook na 2026.” Manon startte haar carrière in de jeugdzorg en werkte daarna 20 jaar in de ggz in verschillende leidinggevende en directierollen bij Mondriaan en Zuyderland. Drie jaar geleden maakte ze als bestuurder de overstap naar de ouderenzorg. “Een niet helemaal nieuwe tak van sport, want bij Zuyderland had ik te maken met ouderenpsychiatrie. Bovendien woont mijn moeder in een verpleeghuis, waardoor ik de ouderenzorg van dichtbij, als mantelzorger, heb leren kennen. Naast mijn ambitie om een volgende stap in mijn carrière te zetten, zorgde dat voor een persoonlijke intrinsieke motivatie om de kwaliteit van ouderenzorg te verbeteren.” Goertz is ook voorzitter van het Care & Cure-overleg in de Westelijke en Oostelijke Mijnstreek, waar ziekenhuizen, VVT-organisaties, GGZ en revalidatie-instellingen regionale thema’s bespreken. Basis voor samenwerken “Een van de verschillen tussen ggz en ouderenzorg is dat een intensieve vorm van samenwerking in de ggz al heel gewoon was, ook omdat het soms een harde voorwaarde voor bepaalde vormen van financiering. In de ouderenzorg stond samenwerking een paar jaar geleden nog iets meer in de kinderschoenen. De huidige ontwikkelingen en vraagstukken dwingen ons echter om de handen stevig ineen te slaan. Binnen ZorgConnect laten we zien dat het kan en werkt. De gezamenlijke projecten stimuleren creativiteit en vernieuwing en geven de deelnemende organisaties echt een impuls. Professionals weten elkaar steeds beter te vinden, leren van elkaar en kruisbestuiving vindt plaats wat resulteert in innovatie, meer werkplezier voor medewerkers én betere kwaliteit van leven voor bewoners. Want daar gaat het uiteindelijk om.” Waarom voorzitter van ZorgConnect? De afgelopen drie jaar nam Manon als bestuurder deel aan de stuurgroep van ZorgConnect. Toen het voorzitterschap vrijkwam, voelde ze zich geroepen om verantwoordelijkheid te nemen. “We hebben veel opgebouwd en op dat fundament wil ik samen verder bouwen. Samenwerking is geen luxe, maar noodzaak. Zeker met de grote uitdagingen rond arbeidsmarktkrapte en de veranderende zorgvraag van ouderen.” Vivantes is de kleinste van de zes grote systeemaanbieders in de regio.  Volgens Manon is het goed dat de voorzitter een keer uit een van de kleinere organisaties komt. “Het voorzitterschap moet niet als vanzelfsprekend door de grotere organisaties worden opgepakt. Het gaat het niet om de omvang van een organisatie, maar om de visie die je meebrengt en de bereidheid om echt naar elkaar te luisteren, lastige vraagstukken samen te bespreken en op te lossen.” Vooruitkijken De huidige transitiemiddelen voor ZorgConnect lopen tot eind 2026. Wat er daarna gebeurt, is nog onduidelijk. “In de stuurgroep gaan we het gesprek over de toekomst na 2026 tijdig voeren. Hoe dan ook, samenwerken blijft noodzakelijk. Denk aan de arbeidsmarktproblematiek, toenemende complexiteit van de zorgvraag, verwachtingenmanagement richting cliënten en mantelzorgers. Alleen door de krachten te bundelen en een collectieve ambitie te formuleren, kunnen we de ouderenzorg ook vanaf 2027 toekomstbestendig maken.”

Roger Ruijters heeft het voorzitterschap van ZorgConnect Zuid-Limburg half september overgedragen aan Manon Goertz. Onder zijn leiding groeide het samenwerkingsverband uit tot een sterk netwerk met duidelijke focus, heldere speerpunten en impactvolle projecten. Zijn afscheid – hij gaat volgend jaar met pensioen – is een mooi moment om terug- en vooruit te kijken. “Toen ik als voorzitter begon, was het fundament door mijn voorgangster gelegd”, zegt hij. “Er lagen al een visie en een kompas, wel ontbrak het nog aan focus. We waren nog te veel bezig met verlanglijstjes van de afzonderlijke organisaties en veel losse projectaanvragen. Dat leverde weliswaar veel energie op, maar was toch vooral gericht op de korte termijn. De afgelopen jaren hebben we – samen met de twee programmamanagers – hard gewerkt aan het ontwikkelen van een gezamenlijke koers en duidelijke speerpunten. Dat was soms best ingewikkeld, toch is het gelukt te komen tot een rode draad met een aantal kerninterventies die echt het verschil konden maken.” Elkaar de ruimte gunnen Een van de grootste uitdagingen was het verschil in schaal en de verschillende belangen van de partijen aan tafel. “Iedereen heeft een gelijke stem, ongeacht omvang of financiële inbreng”, zegt Roger. “Dat is aan de ene kant eerlijk, tegelijkertijd was het soms niet eenvoudig om elkaar te vinden. Kleinere organisaties zijn vooral gebaat bij horizontale samenwerking, denk bijvoorbeeld aan het delen van een specialist ouderengeneeskunde. Grotere organisaties richten zich juist meer op verticale samenwerking in de keten, bijvoorbeeld met ziekenhuizen en welzijnsorganisaties. Toch, als je blijft geloven in verbinding en elkaar de ruimte gunt, dan lukt het uiteindelijk wel. De sleutel was de grote diversiteit aan projecten waardoor zowel grote als kleine organisaties zich konden verbinden aan thema’s die voor hen relevant waren. Daarnaast bood het innovatiebudget ruimte voor experimenteren, waardoor juist kleinschalige ideeën een kans kregen.” Successen Roger noemt een paar projecten die indruk op hem maakten. “De Praktijkleerversterkers, omdat het zo breed werd gedragen en omdat professionals er in de praktijk snel profijt van hadden. Het project Dubbelzorgvragers, dat zich richt op mensen met zowel psychiatrische als somatische problematiek, vind ik mooi omdat deze groep mensen vaak tussen wal en schip valt. Dankzij ZorgConnect hebben we hiervoor een gezamenlijke oplossing gevonden.” Als derde noemt hij de Zorgcoördinatiepunten waarmee een maatschappelijk probleem werd opgelost. “Huisartsen hoeven bij een crisis nog maar één telefoonnummer te bellen om hun cliënt geplaatst te krijgen. Dat maakt de zorg veel efficiënter en toegankelijker.” Als technologische innovatie benoemt hij het project Spraakgestuurd Rapporteren. “Ik had daar aanvankelijk mijn twijfels over. Dit project is echter een van de succesvolste innovaties binnen ZorgConnect geworden. Daarnaast hebben we veel geleerd van de ‘briljante mislukkingen’, de projecten of ideeën die niet of niet meteen iets opleverden, maar waarvan de lessen hebben geresulteerd in betere oplossingen.” Toekomst Hoe ziet Roger de toekomst van het samenwerkingsverband? “Eind 2026 stopt de financiering vanuit het zorgkantoor, maar ik ben ervan overtuigd dat ZorgConnect Zuid-Limburg niet ophoudt te bestaan. De afgelopen jaren hebben bewezen dat we samen sterker zijn en dat we elkaar nodig hebben om de ouderenzorg toekomstbestendig te maken. Hoe die toekomst eruitziet, weet ik niet. Er moet in elk geval geld komen voor gezamenlijke investeringen om de volgende stap te kunnen zetten. Denk aan een grote opgave als de digitalisering van de communicatie tussen huisartsen, ziekenhuizen en VVT-instellingen. Daarnaast geloof ik erg in de intrinsieke motivatie van samenwerking, de ‘coalitions of the willing’. Partijen die elkaar opzoeken omdat ze in een project of idee geloven en niet alleen omdat er geld voor is.” En de eigen toekomst? “Die is nog redelijk ongewis”, lacht hij. “Ik ga volgend jaar met pensioen en wat ik dan ga doen weet ik nog niet. Ik heb weinig hobby’s dus daar ligt een uitdaging. Wellicht een mooie vrijwilligersbaan in, tja waar anders, de ouderenzorg.” Roger sluit af met iedereen te bedanken voor de fijne samenwerking en het vertrouwen. “We hebben samenwerken in de ouderenzorg de normaalste zaak van de wereld gemaakt. Ik wens ZorgConnect Zuid-Limburg een mooie constructieve toekomst toe.”

Ruim vijftig professionals uit de ouderenzorg kwamen op 28 augustus bijeen in Maastricht voor de tweede editie van de kenniscarrousel van ZorgConnect Zuid-Limburg. In een positieve en enthousiaste sfeer werden de deelnemers getrakteerd op een nieuwe blik op vergrijzing en ouderen, kregen ze enkele lessen in projectmanagement en werd het succesvolle project Praktijkleerversterkers toegelicht. Na een welkom door Manon Goertz, de nieuwe aankomend voorzitter van ZorgConnect Zuid-Limburg, trapten programmamanagers Elvira van Bergen en Alice Salej de middag af. Ondernemer en auteur Floris Venneman gaf een boeiend betoog over vergrijzing. Zijn stelling: ‘dé oudere’ bestaat niet. Hij schetst dat ouderen (mensen van 50 jaar en ouder) te vaak eenzijdig worden gezien als zorgvragers, terwijl hun rol in werkelijkheid veel breder is. Floris plaatst de vergrijzing in een maatschappelijke en economische context. “De (nieuwe generatie) ouderen zijn niet het probleem, maar spelen juist een rol in de oplossing”, zei hij prikkelend. “Het zijn vaak actieve consumenten en burgers, die de regie graag in eigen hand houden, ervoor zorgen dat ze gezondheid blijven, een groot netwerk hebben en in alle opzichten midden in het leven staan. Hij pleitte dan ook voor een breder perspectief bij organisaties en professionals namelijk niet alleen denken in termen van zorg, maar in termen van participatie, levenskwaliteit en de kracht van ouderen zelf, waarbij professionele zorg ondersteunend is.” “Een geweldige presentatie’, vertelt een deelnemer. “Heel interessant om op een andere – veel positievere manier – naar vergrijzing en de rol van ouderen te kijken.” Van spaghettidiagram naar lean organisatie Miraida Weldam, coördinator van het recent opgerichte projectenbureau van Sevagram, nam de aanwezigen mee in het hoe en waarom van het projectenbureau. Van het ‘spaghetti-diagram’ van ruim 600 (!) projecten ondersteunt het projectenbureau Sevagram naar een lean projectorganisatie. Ze liet zien hoe een gestructureerde aanpak helpt om projecten voortvarend van de grond te krijgen, en hoe belangrijk het is om draagvlak en kennis te creëren bij collega’s. Deelnemers waardeerden vooral de praktische toepasbaarheid. “Ik herkende veel in wat ze vertelde,” zei een verpleegkundige. “Wij zijn ook bezig om projecten beter te structureren. Dit geeft echt handvatten.” Praktijkleerversterkers In de derde sessie werd ingezoomd op de Praktijkleerversterkers, een project dat landelijke erkenning kreeg met de benoeming als Koploper in het Actie Leer Netwerk. Bij de aanpak staat de student centraal en wordt gezocht naar manieren om praktijkleren veiliger, consistenter en waardevoller te maken. Uit de verhalen bleek hoe belangrijk goede begeleiding en duidelijke afspraken zijn: studenten moeten zich welkom voelen, fouten mogen maken en tegelijkertijd voldoende uitgedaagd worden. Daarnaast werd geconstateerd dat er behoefte is aan consistentie. Niet elke praktijkplek of begeleider werkt hetzelfde, wat het voor studenten soms lastig maakt. Praktijkleerversterkers resulteert in minder uitval van studenten en een hogere tevredenheid bij zowel studenten als begeleiders.  Een deelnemer merkte op: “Ik heb niet zo’n goede herinneringen aan mijn eigen stage. Dit project laat zien we het beter kunnen doen.”

In Zuid-Limburg werken zorgaanbieders en het CZ zorgkantoor samen aan de transitie in de ouderenzorg. De Zuid-Limburgse aanpak verschilt van de andere zorgkantoorregio’s in Nederland, vertellen zorginkopers Chantal Dohmen en Jos Schuurman. Samen met Mirjam van Bussel vertegenwoordigen zij CZ zorgkantoor in Zuid-Limburg Jos: “We hebben in Zuid-Limburg bewust gekozen voor een actieve rol van het Zorgkantoor. We zijn financier, en tegelijkertijd co-createur van de transitie, als partner van de zorgaanbieders. Op die manier zijn we medeverantwoordelijk voor de successen én voor projecten die niet slagen.” “Een ander verschil is dat in Zuid-Limburg alle partijen – groot en klein – aan tafel zitten en een even grote stem hebben”, aldus Chantal. “Elke aanbieder pakt de rol die bij de omvang van de organisatie past. Maar het gaat erom dat we de transitie met zijn allen teweegbrengen op een manier waarbij iedereen zich comfortabel en veilig voelt.” Niet de makkelijkste weg Het startschot voor deze gezamenlijke koers was de invoering van de transitiemiddelen voor de periode 2022-2026. “De transitiemiddelen zijn bedoeld om innovaties te stimuleren, samenwerking tussen de verschillende partijen in de ouderenzorg te bevorderen en het scheiden van wonen en zorg te stimuleren en door te ontwikkelen. In Zuid-Limburg resulteerde dat onder meer in de oprichting van ZorgConnect. Chantal: “Het was natuurlijk best lastig om met zoveel partijen aan de slag te gaan, de stip op de horizon te bepalen en de weg ernaartoe af te spreken. In het begin was het echt wel zoeken en werken aan vertrouwen. Het voordeel was, dat er in onze regio al een samenwerkingsstructuur bestond waarop we konden voortbouwen.” “We hebben zeker niet de gemakkelijkste weg gekozen”, beaamt Jos. “Wat ons betreft was dit wel de enige weg. Samen met de aanbieders hebben we de visie op regionale ouderenzorg ontwikkeld, de structuur en governance bepaald en duidelijke spelregels afgesproken. Zo is stap voor stap een veilige en transparante omgeving ontstaan waarin grote en kleine aanbieders samen werken aan vernieuwing en daarmee aan een toekomstbestendige en betaalbare ouderenzorg.” Strakke regie geeft ruimte voor creativiteit De aanpak werpt vruchten af. De governancestructuur staat als een huis, de visie en spelregels zijn ons kompas. De route voor het indienen van projecten is helder en de selectie transparant en onafhankelijk. Twee programmamanagers zetten de lijnen uit, monitoren de voortgang en dragen zorg voor communicatie. “Juist de strakke regie geeft ruimte voor creativiteit en out-of-the-box denken”, vindt Jos. “Iedereen mag doen wat hij wil, maar wel binnen de spelregels.” Chantal: “We werken echt goed samen, en niet alleen op bestuurlijk niveau. Projectleiders kennen elkaar en weten elkaar te vinden en dat geldt inmiddels ook voor steeds meer medewerkers op de werkvloer.” Meer samenhang, draagvlak en impact Terugkijkend op de afgelopen drie jaren zijn Chantal en Jos best trots op wat er is gerealiseerd. Chantal: “Van meer dan 25 losse projecten in 2022 zijn we gegroeid naar drie gezamenlijke actielijnen, gericht op ontwikkelen, experimenten en implementeren. Het zijn niet meer de individuele organisaties die projecten indienen en uitvoeren, maar het zijn gezamenlijke projecten waar de hele regio belang bij heeft. Met als positief gevolg veel meer samenhang, draagvlak en impact. Dat zorgt bovendien voor efficiënte inzet van middelen. Want alles wat we in een project leren, wordt met iedereen gedeeld via bijvoorbeeld scholing en ondersteuning.” Jos: “Er ligt een sterke basis om toekomstige uitdagingen het hoofd te bieden, tegelijkertijd blijven we onderzoeken hoe we de samenwerking nog sterker en toekomstbestendiger kunnen maken.”

“Zelf de koffie zetten, kan echt het verschil maken” “Ouderen willen graag thuis blijven wonen. Tenminste, als dat ook echt als leven voelt, en niet als overleven. Met andere woorden: een zinvolle dag hebben, alledaagse levensverrichtingen zo lang mogelijk (deels) zelfs blijven doen en activiteiten ondernemen waar ze energie uit halen. Reablement maakt dit mogelijk.” Dat zegt Lise Buma, projectleider Innovatie & Organisatieontwikkeling bij Cicero Zorggroep, die op 27 mei jl. promoveerde op reablement. Wat is reablement? Reablement is een persoonsgerichte aanpak waarin cliënten tijdelijk en doelgericht worden ondersteund om zoveel mogelijk regie te behouden over hun dagelijks leven. Lise legt uit: “Het gaat erom te ontdekken wat iemand zelf nog wíl en kán doen en daar dan gericht naar toe werken. Dat klinkt misschien eenvoudig, maar in de praktijk vraagt het om een andere mindset, zowel van zorgprofessionals die gewend zijn ‘te zorgen voor’, als voor cliënten en hun mantelzorgers.” “Het zit vaak in hele kleine dingen,” vertelt Lise. “Zelf koffiezetten, zelf de nagels knippen of naar de buurvrouw kunnen lopen. Dat soort activiteiten (weer) doen, geeft energie en eigenwaarde.” Van wetenschappelijke interesse naar werkvloer Lise begon haar loopbaan als geriatrisch fysiotherapeut bij Cicero. Tijdens haar masteropleiding groeide haar interesse voor onderzoek en kwaliteitsverbetering in de zorg. Toen een collega haar attendeerde op een promotieplek rondom reablement bij de Academische Werkplaats Ouderenzorg Limburg, was haar interesse direct gewekt. “Ik liep in mijn werk steeds tegen hetzelfde aan: als zorgverleners willen we hetzelfde bereiken voor de cliënt maar we werken nog erg op onze eigen eilandjes en bepalen vanuit onze eigen discipline wat goed is voor iemand. Waardoor het persoonlijke verhaal van de cliënt vaak onderbelicht blijft.” Reablement internationaal In haar proefschrift onderzocht Lise wat reablementprogramma’s in binnen- en buitenland succesvol maakt en hoe we reablement in Nederland kunnen definiëren, implementeren en evalueren. Lise: “Reablement wordt wereldwijd in 15 landen toegepast. Na de eerste studie kwamen we tot de conclusie dat beschrijvingen van reablement vaak kort en vaag waren en waardoor het lastig was goed te begrijpen hoe ze precies werken in de praktijk. Dat heeft ertoe geleid dat ik me in het vervolgonderzoek, samen met collega’s in Noorwegen en Nieuw-Zeeland, vooral heb gericht op het stellen van doelen en samenwerking in teams.” Ook is er een Nederlandse definitie van reablement ontwikkeld die niet alleen theoretisch is, en ook voorbeelden en praktische handvatten bevat. Lise: “Dat is belangrijk, want dat helpt om reablement beter te begrijpen en toe te passen in Nederland. Zo zorgen we ervoor dat iedereen hetzelfde bedoelt als we over reablement praten. Het grootste verschil met de al bestaande internationale definitie is dat er extra nadruk ligt op het belang van het sociale netwerk en het welbevinden van de oudere. Het gaat dus niet alleen om zelfstandig zijn, maar ook om meedoen en verbonden zijn met anderen. Unieke kans Omdat haar werkgever Cicero erg geïnteresseerd is in reablement door de strategie Ouderenzorg 8.0, krijgt Lise tijdens haar promotieonderzoek de unieke kans om binnen Cicero een pilot te doen rondom reablement in het eerstelijns behandelteam. Ook ouderenzorginstellingen Mijzo (Waalwijk) en Samen (Schagen) haken aan. Lise: “We zijn toen benoemd als koploperorganisatie. Door de pilot mee te nemen in mijn promotieonderzoek hebben we zinvolle praktijkgerichte dingen kunnen doen met cliënten en mantelzorgers en samen met de collega’s in de zorg de Nederlandse definitie kunnen ontwikkelen. Uniek aan de Nederlandse benadering is de nadruk op participatie, welzijn, samenwerking in het team/in de wijk en het betrekken van mantelzorgers.” Van pilot naar strategisch programma De pilot was een groot succes en heeft ertoe geleid dat reablement binnen Cicero is uitgegroeid tot een strategisch programma binnen de strategie Ouderenzorg 8.0. Het wordt inmiddels breed uitgerold in wijkteams en intramuraal, met bijpassende scholing en aandacht voor gedragsverandering. “We zien dat het werkt. Verpleeghuisopnames worden uitgesteld, mensen blijven gemiddeld 9 tot 12 maanden langer thuis wonen.” Toch is het niet altijd eenvoudig. “De organisatie van ons zorgstelsel, met gescheiden financieringsstromen voor zorg en sociaal domein, maakt het bijvoorbeeld lastig omdat het vasthoudt aan ‘hokjes denken’, terwijl het samenwerken over grenzen heen juist cruciaal is voor het slagen van reablement.” Klein beginnen, groot denken Wat kunnen andere zorgorganisaties hiervan leren? Lise heeft drie adviezen: Begin klein – kies een gemotiveerd team en bouw van daaruit op. Investeer in scholing en het gedachtegoed – gedragsverandering begint bij bewustwording. Zoek verbinding met andere domeinen – betrek huisartsen, gemeenten en mantelzorgorganisaties vanaf het begin. Voorafgaand aan Lise’s verdediging van haar proefschrift op 27 mei jl. vond het symposium ‘Samen bouwen aan de toekomst van reablement in Nederland’, plaats. Het druk bezochte symposium belichtte vooral het belang van interprofessionele samenwerking. Meer weten? Bekijk de presentatie van Lise op YouTube of lees haar proefschrift via Maastricht University. De scholing over het reablement-gedachtegoed is onderdeel van het project Het ZELF programma.